Internationale Vereniging voor Interseksuelen
Site van een Nederlands tijdschrift dat zich expliciet inzet voor de (h)erkenning van een/de 3e sekse ("voor wie zich buiten de gender-tweedeling beweegt").
Artikelen Door Tiresias
DE TWO SPIRIT EN HET WESTEN
Dit artikel is een herbewerking van een literatuurstudie die ik in juni 2007 opstelde in het kader van mijn opleiding ‘gender en seksualiteit’ aan de Radboud Universiteit in Nijmegen. Ik heb er lang over nagedacht om dit tot een artikel te herwerken, maar deed het niet omdat ik met het gevoel zit dat ik er uiteindelijk nog te weinig over afweet. Nu komt het er uiteindelijk toch van, voor wat het waard is. Het gehele onderzoek kan worden opgevraagd via vanhovemaarten@yahoo.com
Beeld je even indianen in. De kans is groot dat je denkt aan uitgestrekte prairies, tipi’s en indianen te paard. Dit beeld is echter uitgesproken 19e eeuws. Het Westen was toen al driehonderd jaar bezig met de kolonisatie en de kerstening van Amerika. Er waren namelijk geen paarden in Amerika voor onze voorouders er aankwamen. Deze prairie-indianen zijn ook een plaatselijk fenomeen – we denken aan hen voor we denken aan de Inuit van Canada, de Inca’s van Peru en de Tupi van Brazilië. Ons beeld over indianen is dus zeer gekleurd.
Een interessant gegeven waaraan we al helemaal niet denken als we ons indianen inbeelden, zijn de zogenaamde ‘two-spirits’: van Vuurland tot Alaska troffen ontdekkingsreizigers en missionarissen mannen en vrouwen aan die leefden in de sociale genderrol van de andere sekse, of in een eigen genderrol los hiervan. Sommige bronnen hebben het over een Noord-Amerikaans gegeven, andere zijn het er niet over eens of er ook vrouwelijke two-spirits bestonden, maar waar de bronnen het oneens zijn, blijft geldig dat overal mannen in vrouwenrollen en vrouwen in mannenrollen werden opgetekend.
Er moet geen tekeningetje bijgemaakt worden dat de reactie van ontdekkingsreizigers en missionarissen ten opzichte van dit gegeven zeer negatief was: in een tijd waarin homoseksualiteit en gendervariatie in Europa als grote zonden werden gezien, was het oordeel ‘sodomie’ en afschuw. Tot in de twintigste eeuw leerden de indianen dat dit ‘berdachisme’ een zonde tegen de goddelijke orde betrof. Dat de indianen vandaag in reservaten gezocht dienen te worden en dat hun cultuur onherroepelijk is veranderd door de Westerse culturele overmacht, maakt het extreem moeilijk om zonder uitgebreid antropologisch en geschiedkundig onderzoek, het fenomeen ‘two-spirits’ op een correcte manier weer te geven. Daar komt nog eens bij dat het niet mogelijk is om dit als één fenomeen te bevatten, aangezien elke stam er een eigen cultuur en religie op nahield. Tenslotte moeten we van Westerse ooggetuigenverslagen over de two-spirit steeds de heersende culturele blinde vlekken afschrapen: zoals steeds is wat men ziet, vaak een weergave van wat men wénst te zien – vanuit het eigen heersende denkraam, dus.
Zeker is echter dat er aan de andere kant van de Atlantische Oceaan een variatie in genderexpressie bestond die aan onze kant niet bestond: vele indianenstammen gaven aan de kinderen die aangaven dat dit hun pad was, de ruimte om sociaal te groeien in de sociale rol van de andere sekse, of om een combinatie te maken van mannelijke en vrouwelijke facetten als ze dat zo aanvoelden. Dat dit niet steeds even zeer werd gewaardeerd, is een evidentie: elke stam was een aparte culturele eenheid en hield er dus een eigen geloof op na om dit gegeven te plaatsen. Maar ontkenning – bij ons in het land van ‘mannen komen van Mars en vrouwen van Venus’ zo algemeen – werd nergens opgetekend. Deze verschillende waardering verklaart wellicht waarom zoveel schrijvers het fenomeen als Noord-Amerikaans invullen: het lijkt erop dat dit in Zuid-Amerika vaak veel minder werd aanvaard en dus minder ruimte kreeg – ook al kunnen we hier weinig vaste uitspraken over doen, aangezien de Zuid-Amerikaanse culturen met harde hand door Spanjaarden werden gekerstend en er vermoedens zijn van geschiedenisvervalsing.
Als we zeggen ‘mannen in vrouwenrollen’ en ‘vrouwen in mannenrollen’, dan moeten we daarbij al snel denken aan onze beelden over homoseksualiteit, travestie en transseksualiteit. We doen er echter goed aan hierover zeer voorzichtig te zijn: er is een enorme diversiteit opgetekend. Er waren homoseksuele, biseksuele en heteroseksuele two-spirits. Er waren two-spirits die de andere sekse imiteerden, er waren er die aan cross-dressing deden, maar er waren er ook die sociaal van genderrol ruilden zonder hierbij aan imitatie te doen, of die een mengeling maakten van beide of die compleet buiten de veronderstellingen van hun genderrol gingen leven.
Een stam waarin de two-spirit hoog in aanzien stond, waren de Navajo. Ik haal ze aan als case study om in beelden om te zetten hoe een cultuur er zou kunnen uitzien waarin gendervariatie niet als iets negatiefs wordt gezien (zoals bij ons), maar waar het eerder een plaats krijgt binnen de spiritualiteit.
Bij de Navajo, die oorspronkelijk een matrilocale (het huis is van de vrouw) en matrilineaire (afstamming is via de vrouw) cultuur hadden, werd de ‘two-spirit’ nadleehe geheten. Er werd onderscheid gemaakt tussen ‘echte’ en ‘niet zo echte’ nadleehe. Een échte nadleehe zouden wij omschrijven als iemand geboren met een intersekse conditie, dus iemand geboren met ambigue genitalia. Bij ons worden deze mensen al snel door chirurgie ‘genormaliseerd’, bij de Navajo kregen ze als dubbelwezens een plaats. Een ‘niet zo echte’ nadleehe zouden wij zien als een transgender: lichamelijk man of vrouw, maar qua zielsessentie een mengeling van beide, of behorend tot het andere geslacht. De Navajo lieten hun kinderen eerst kind zijn, vooraleer ze in hun latere levens werden geïnitieerd in de genderrollen van hun sekse. Kinderen die door andere interesses of door dromen aangaven dat ze zich eerder anders inschatten, kregen de kans om zelf te kiezen waartoe ze werden geïnitieerd.
Dit was mogelijk omdat de Navajo het ganse universum inschatten als een mengeling van mannelijk en vrouwelijk: elk ding en elk organisme had een dubbele essentie, waarvan er één zich manifesteerde in de fysieke wereld, en er één als ‘hogere identiteit’ in de geestenwereld verbleef. Soms manifesteerden beide essenties zich echter samen, en dit waren dan de nadleehe. De Navajo zagen dit als een teken van goed geluk. Ze vervulden vaak zowel mannelijke als vrouwelijke rollen, en werden ingeroepen als bemiddelaars tussen mannen en vrouwen. Vaak hadden nadleehe een rol in ambachten of in spiritualiteit. Ze konden zich kleden als mannen, vrouwen, beide, of geen van beide.
De vraag is nu: hoe kon dit gegeven bestaan in Amerika, waar dit compleet ontbrak bij ons? Het is moeilijk om hier uitspraken over te doen zonder te vervallen in wishful thinking. Mijn vermoeden is echter dat de indianen – die lang geïsoleerd hebben geleefd van Euraziatische culturele invloeden – niet de culturele evolutie hebben meegemaakt waarbij bij ons doorheen zeker drieduizend jaar godinnencultussen werden verdrongen en mannelijkheid boven vrouwelijkheid geijkt. Zonder zorgvuldiger onderzoek kan ik niet hardmaken, enkel veronderstellen, hoe we er wellicht verkeerd aan doen om in de man-vrouwcultuur van Noord-Amerikaanse indianen een spiegelbeeld te zoeken van het onze - wellicht waren heersende beelden over mannelijkheid of vrouwelijkheid minder strikt dan bij ons.
Los van alles: als we ervan uitgaan dat mensen overal vanuit een gelijkaardige essentie geboren worden (een geloof in de gelijkheid van rassen) en dat culturen door de mens gevormd zijn, is het verbluffend opvallend hoe onder een Euraziatisch androcentrisme een dergelijk open genderregime zoals bij de indianen, tot op vandaag niet heeft kunnen bestaan. Méér nog: in de 19e eeuw, van waaruit het overheersende beeld over de prairie-indiaan stamt, heerste in Europa een nationalistisch discours dat de man kracht en autonomie toeschreef, en een rol als kostwinner en soldaat, en de vrouw zorgzaamheid en liefde, en een rol als huisvrouw en moeder. Tot op vandaag heersen deze veronderstellingen over mannelijke en vrouwelijke essenties op basis van geslacht bij ons nog steeds, ook al bewijzen geëmancipeerde vrouwen vandaag dagelijks dat een carrière of een hogere studie hun vrouwelijkheid niet aantast. Vandaag leren vrije vrouwen ons dat de genitalia geen invloed hebben op de kracht van het individu, en dat genderidentiteit ook geen zaak is van tegengestelden – niks zegt dat een zorgzame moeder niet even goed een harde onderhandelaarster kan zijn in de zakenwereld bijvoorbeeld.
Vrouwen waren zich in de 19e eeuw zeer goed bewust van hun ondergeschikte positie en doorheen twee feministische golven zijn ze er bij ons in geslaagd om veel van de veronderstellingen over de grenzen van de vrouwelijkheid af te breken. De huidige jonge vrouw plukt daar vandaag de vruchten van, onbewust, als ze bijvoorbeeld dagelijks de broek uit haar kleerkast plukt waar haar bedovergrootmoeder voor vocht. Dit gegeven gaat even goed op voor de man, maar zover zijn we nog niet om cultureel toe te geven. Vanuit de machtspositie van de eerste sekse heeft de man zich veel minder gemakkelijk iets kunnen voorstellen van de grenzen van zijn genderrol. Waar de vrouw is getransformeerd en toch vrouw is gebleven, kunnen we bijvoorbeeld een rechte lijn trekken van een negentiende naar een eenentwintigste eeuws kostuum als toonbeeld van mannelijkheid. Het blijft voor de meeste mannen een krampachtig bewijzen doorheen 'mannelijke cues' dat hij echt man is, waar de two-spirit bewijst dat niet het geslacht, maar wel de ziel, de identiteit bepaalt - zowel voor mannen, als voor vrouwen, als voor iedereen daartussen.
Maarten “Tiresias” Van Hove
_________________
Verboden geen man of vrouw te zijn
door Tiresias
Lezers van De Morgen kennen wellicht de inhoud van pagina twee. Daar verschijnen dagelijks allerhande vreemde weetjes, man-bijt-hond-verhalen die je even je wenkbrauwen doen optrekken en denken ‘in wat voor een rare wereld leven we toch’.
Op die pagina verscheen op woensdag 8 februari een kortje met als titel “man vraagt rechter geslachtsloos te mogen zijn”. Een persoon had eerst voor de rechtbank van het Nederlandse Enschede en daarna voor die van Arnhem geprocedeerd om geslachtsloos door het leven te mogen gaan. Beide rechtbanken weigerden dit verzoek op basis van het Nederlandse burgerlijk recht: dat verplicht immers een persoon om te kiezen tussen man en vrouw in de burgerlijke stand. De persoon wandelt nu naar een nog hogere rechtbank.
Nu denk je misschien: wat een gek. Maar we moeten een kat een kat noemen: er zijn nu eenmaal mensen die het niet makkelijk kiezen vinden tussen de hokjes man of vrouw. Er zijn daarnaast ook mensen die geboren worden met een lichaam dat niet in deze hokjes te passen valt. Het is anno 2006 nog steeds not done om een interseksuele persoon (iemand die geslachtskenmerken vertoont van beide seksen, of bij wie deze ontbreken) te laten opgroeien volgens zijnhaar natuurlijke (jawel!) geslacht. Gans de maatschappij eist een keuze tussen man of vrouw. In een uitzending van Overleven genaamd ‘mevrouw, u bent een man’, dat het had over inter- en transseksualiteit, pleitten de dokters die in beeld kwamen bij interseksualiteit voor een geslachtsoperatie bij de geboorte, om later mogelijke pesterijen tot een minimum te beperken. Geslachtsverandering, niet omdat de persoon het moeilijk zou hebben met zijnhaar geslacht, maar omdat de omgeving er niet mee om kan. Daarna mogen deze personen wel elke minuut van de dag aanvoelen dat ze anders zijn, dat ze niet correct zijn.
Maar bij onze verlichte noorderburen is het dus verboden om geslachtelijk niet tussen man of vrouw te willen kiezen. Ik durf niet te vragen hoe dit in België is gesteld. De staat controleert je recht je te uiten zoals je je voelt. Vergeten is het dat aan de keuze tussen man en vrouw een stapel culturele normen en waarden kleven. Een man zal nooit aangeleerd worden om makeup te gebruiken, waar een vrouw het met de paplepel meekrijgt – inclusief de achterliggende betekenis: het is de vrouw die zich mooi maakt. Mannen zijn jagers, vrouwen zijn pronkers. Vaak de waarheid, maar even vaak aangeleerd en daarna gerationaliseerd in pseudo-wetenschappelijk onderzoek als dé norm. Zie de holbewoners…
De wet bepaalt in deze zaak dat mensen qua geslacht slechts twee keuzes hebben, en de medische wereld zorgt ervoor dat mensen daadwerkelijk aan deze keuzes beantwoorden. Volgens deze redenering is het mogelijk dat een geslachtsloos individu bij geboorte tot man of vrouw wordt gemaakt, maar onmogelijk dat deze persoon (die hierin nooit heeft kunnen beslissen) de stap terug zou maken. De dokter mag in je snijden maar je mag niet eisen dit ongedaan te maken. En de maatschappij ondertussen maar denken: wat is dit nu voor een gek?
Als ik het te zeggen zou hebben over ons ethisch en wettelijk systeem, dan zou ik ervoor zorgen dat noch staat noch maatschappij enige zeggenschap zou hebben over het privéleven van eender welke persoon, met slechts twee uitzonderingen: a) de persoon moet de verantwoordelijkheid over zijnhaar keuzes kunnen dragen (kinderen kunnen bijvoorbeeld niet over alles vrij beslissen) en b) de persoon mag met die private keuzes anderen geen schade berokkenen. Hoe vrij een maatschappij is kan je dan afmeten aan de vrijheid die wordt toegestaan aan mensen die van de norm afwijken, om zonder pesterijen door het leven te gaan, als zichzelf.
Rond kwesties als interseksualiteit is de reactie van de samenleving er echter een van onbegrip en walging: hoe komt iemand erbij te vragen geslachtsloos te zijn? We begrijpen het niet, dus mag het niet. Een transseksueel die kiest om van geslacht te wisselen, oké, daar kunnen we tegenwoordig wel nog bij. Geboren in het verkeerde lichaam. Hijzij doorbreekt de hokjes M/V niet. Maar kiezen om te zijn tussen de twee of geen van de twee? Dat is verboden!
Waarom is dat verboden? Waarom is dat zo bedreigend? Kunnen we in een maatschappij waarin we deze vraag als een pervers lachtertje afdoen wel stellen dat één van de geslachten vrij is? Want de lijn is makkelijk door te trekken: je kan je ene rollenpatroon inruilen voor het andere, maar je moét kiezen tussen A of B. Dit beperkende systeem wordt als zo vanzelfsprekend gezien dat niemand er zich vragen bij stelt. Maar kan iemand de toegevoegde waarde aantonen van dit dogma? Maakt het ons echt gelukkiger op te groeien tussen onbeschreven culturele regels waaraan we ons allemaal dienen te schikken? Om even te stoken: zouden vrouwen zich moeten hebben vrijvechten indien deze vaste rollen ons inderdaad zoveel gelukkiger hadden gemaakt?
Interseksualiteit is een inherente menselijke variatie. Zo zijn er veel meer genetische geslachtscodes dan XX en XY, en vallen er dus veel mensen geslachtelijk buiten de M/V norm. We kunnen dit vraagstuk niet blijven weglachen.
Daarnaast zijn er diegenen die als transgenderist door het leven gaan. Eindwerken in het Nederlandse taalgebied die handelen over mensen die zichzelf qua gevoelsleven tussen man en vrouw plaatsen of die zeggen genderloos te zijn, zijn op één hand te tellen. In semi-wetenschappelijke programma’s komen travestieten en transseksuelen aan bod, maar zelden een woord diegenen die leven en wandelen tussen de genders in.
Lieve transgenderist: je bestaat enkel voor psychologen (die je eerst mag opvoeden over je bestaan en je gevoelsleven, voor zij jou kunnen helpen). En zijn de werkelijke problemen waarmee je kampt niet vooral terug te brengen tot je schaamte om geïsoleerd achter te blijven als je werkelijk jezelf durft te zijn?
Het kan best dat je na mijn schrijven nog steeds zegt: so what? Ik weet het, wat je niet voelt is moeilijk te begrijpen. Ik weet als zelfverklaard transgenderist niet hoe het voelt niét te twijfelen aan mijn genderidentiteit, en kan dus begrijpen dat het voor pure ‘mannen’ en ‘vrouwen’ moeilijk is te begrijpen hoe het voelt daar wél aan te twijfelen.
Het enige wat hierin van tel is, is dit: een persoon die drie rechtbanken doorspartelt met de vraag geslachtsloos te mogen zijn, en zichzelf hierbij zo kwetsbaar opstelt dat hijzij door iedereen wordt bespuwd, heeft inderdaad het recht om als geslachtsloos door het leven te gaan. Hijzij wenst deze keuze te maken en doet daar niemand kwaad mee. Hijzij toont sterk te zijn. Hijzij verdient ons respect, niet onze spot.
Als je wilt weten hoe gevoelig deze kwestie eigenlijk ligt bij onze verlichte noorderburen, klik dan op de bijhorende URL...
http://www.telegraaf.nl/binnenland/33113871/Geslachtloze_Enschedeer_wil_onzijdig_door_het_leven.html
